Patrick Süskind pisał w Pachnidle: „Język nie nadaje się do adekwatnego opisu świata chwytanego węchem”. Okazuje się, że miał rację. Węch – w porównaniu z innymi zmysłami, takimi jak wzrok i słuch – ma uprzywilejowany dostęp do odblokowywania wspomnień z dzieciństwa. Co więcej, jako gatunek wykształciliśmy umiejętność odczuwania zapachów dużo wcześniej niż mowę.
Przeprowadzone w ciągu ostatnich lat analizy udowodniły istnienie licznych połączeń między ośrodkami węchu, a ośrodkami odpowiedzialnymi za emocje i motywacje. Pobudzane przez aromaty receptory w nabłonku nosa wysyłają informacje do ośrodka pamięci (hipokampu), połączonego z kierującym emocjami układem limbicznym. Stąd powiązanie zapachów z emocjami. Coraz więcej uczonych poświęca czas badaniu reakcji organizmu na bodźce zapachowe. Nie tylko dlatego, że zapach pomaga leczyć ciało i duszę, polepsza samopoczucie i poprawia pamięć, ale również dlatego, że za jego pomocą można wpłynąć na ludzkie zachowania i decyzje.
Większość psychologów skojarzenie między zapachami a wspomnieniami nazywa efektem Prousta. Odpowiedzialny jest za to konkretny obszar mózgu, nazwany węchomózgowiem. W obszarze tym znajdują się także ośrodki regulacji emocji, ośrodki sterujące reakcjami popędowo-instynktownymi (takimi jak popęd płciowy i instynkt macierzyński) i ośrodki współodpowiedzialne za regulacje snu i czuwania. Nietrudno wyobrazić sobie, jak bardzo zapachy mogą wpływać na nasze skojarzenia, emocje i zachowania.
Skąd sama nazwa zjawiska?
Zaczęło się od powieści W poszukiwaniu straconego czasu, napisanej przez francuskiego pisarza Marcela Prousta, który był szczególnie zainteresowany zrozumieniem mechaniki własnego istnienia i roli, jaką gra w nim pamięć.
Psychologowie poznawczy często dyskutowali nad poglądem, że kiedy Proust posługiwał się w swoich książkach koncepcją mimowolnych wspomnień, które można przywołać za pomocą zapachu lub smaku, w rzeczywistości wyprzedził pojęcie współczesnej pamięci epizodycznej. Od czasu publikacji jego słynnej książki poczyniono znaczne postępy w zrozumieniu różnych typów pamięci oraz mechanizmów zaangażowanych w różne obwody mózgowe i synapsy odpowiedzialne za ich długotrwałe przechowywanie.
Za:
- K. Lewicka-Stachowicz, Wodzeni za nos, Zwierciadło.
- Smell and memory – The Proust Phenomenon, The British Psychological Society, bps.org.uk
- A. Krzemińska, Do poznawania przeszłości można wykorzystać węch, projektpulsar.pl
- Efekt Prousta – czy zapach jest naszym wehikułem czasu?, nauka.poinformowani.pl
